Figuren in een landschap

Paul Theroux - Figuren in een landschap, Uitgeverij Atlas Contact, 2019.

Reizende schrijvers of schrijvende reizigers zijn waarnemers en als ze goed zijn ook nog eens scherpe waarnemers die inzoomen en afstand nemen wanneer het nodig is. Paul Theroux heeft talloze reisverhalen en romans geschreven. Hij kan zich verplaatsen in fictieve personages (zoals in De muskietenkust waarin een vader met zijn gezin het oerwoud intrekt om daar te overleven), maar hij kan evengoed zijn medemens observeren, beluisteren en vervolgens nauwgezet en levendig beschrijven.

In deze bundel, met de treffende titel Figuren in een landschap, deelt hij zijn kennis over collega-auteurs zoals Simenon, Graham Greene, Joseph Conrad  en Henry David Thoreau. Maar ook doet hij verslag van een wandeling met Robin Williams door New York en van een ontmoeting met Oliver Sacks, de neuropsycholoog met wie hij goed bevriend was. Daartussen staan stukken over zijn eigen reiservaringen, zoals het eerste stuk waarin hij verhaalt over een drugsreis naar Peru om de hallucinerende werking van ayahuasca te ervaren. Het ‘tripje’ loopt uit op een desillusie, niet alleen door zijn medereizigers, maar ook doordat hij ziet hoezeer het regenwoud wordt aangetast door olieboringen en toerisme.

In ‘Dat ben ik: een herinnering’, gaat hij als student met een man mee naar huis die hem een lift heeft gegeven, iets wat hij beter niet had kunnen doen. Het toont Theroux’ naïviteit, maar ook nieuwsgierigheid en open geest, zoals dat ook in de andere essays duidelijk naar voren komt. Hij laat het leven op zich afkomen en bepaalt daarna tot waar hij zich laat meevoeren. En de lezer kan zich op zijn of haar beurt weer laten meevoeren door de prachtige observerende schrijfstijl van deze meesterlijk auteur, die een van de grootste figuren is in het reisschrijverslandschap.

Dromen van Bunker Hill

John Fante, Dromen van Bunker Hill, Thomas Rap, 1998.

‘Ik marcheerde Olive Street uit op die heldere zondagmorgen. De stad leek uitgestorven, de straat was stil. Ik stopte en luisterde. Ik hoorde niets. Het was het geluid van geluk. Het was mijn eigen hart dat zacht klopte, ritmisch.’

Jaren dertig, Los Angeles, De jonge Arture Bandini is op weg naar het schrijversschap, naar roem, naar liefde. Dat het allemaal niet direct lukt of misschien zelfs helemaal niet gaat zoals hij verwacht had, maakt hem niet uit. Bandini is klaar voor het gevecht dat geleverd moet worden om zijn doel te bereiken. John Fante beschrijft het leven (zijn leven?) van de schrijver in spe in korte, krachtige zinnen, vol directe beeldspraak.

‘Soms schreef ik tien pagina’s. Dat vond ik niet prettig, want ik wist dat als ik productief was, ik ook waardeloos was. Meestal was ik waardeloos. Ik moest geduld hebben. Ik wist dat het zou komen. Geduld! Dat was wel de minste van mijn deugden.’

Herinneringen aan een verloren wereld

Alba Arikha, Herinneringen aan een verloren wereld, Uitgeverij Oevers, 2018.

Alba groeit op in Parijs in de jaren tachtig, met haar ouders en zus gaat ze in de zomer vaak naar Israël waar haar grootouders wonen. Niet alleen groeit zij op tussen twee culturen, ook de geschiedenis van haar ouders en grootouders draagt ze met zich mee. Alba’s vader is de bekende schilder Avigdor Arikha, haar oom was Samuel Becket. Als meisje probeert ze in dit kunstenaarsmilieu een eigen weg te vinden. Ze zet zich af, maakt ruzie met haar vader, maar wil dan weer alles weten van zijn leven tijdens de Tweede Wereldoorlog. Haar ene oma ziet ze graag, de andere sporadisch. Waar voelt ze zich meer thuis, in het mondaine Parijs, of in haar ‘thuisland’ Israël?

Het is Jom Kippoer. De Grote Verzoendag. We gaan met mijn moeder naar de synagoog in de rue Copernic. Mijn vader blijft thuis.
Niets voor mij, zegt hij. Gaan jullie maar.
Wij willen niet gaan! Roepen mijn zus en ik uit.
Volg je moeder en maak geen ruzie met me.
Mijn vader gelooft nergens in. Waarom zouden wij dat dan wel doen?
Het is niet eerlijk.
Dit gaat niet over eerlijkheid maar over plicht, antwoordt hij beslist.

Alba probeert te ontsnappen aan de strenge regels en verwachtingen van thuis en neemt uiteindelijk een radicale beslissing.

Prachtige biografische fictie, in een heldere stijl met korte zinnen waardoor het verhaal vaart heeft en makkelijk wegleest, maar daarom niet minder indringend is.

Portret van een kunstenaar als oude man

Joseph Heller, Portret van een kunstenaar als oude man, Anthos, 2001

Catch 22 van Joseph Heller heb ik nooit gelezen, maar nu dus wel het laatste boek van deze auteur die in 1999 overleed. Het is een boek in een boek in een boek. Een schrijver, Eugene Pota, is op zoek naar een verhaal voor een roman. Allerlei ideeën passeren de revue, zoals 'De seksuele biografie van mijn vrouw' of 'De anatomische les'. Het ene idee wordt uitgewerkt tot een aanzet van een pagina of twintig, een begin van een roman dus, inclusief titelpagina, het andere wordt genoemd en weer verworpen. Een van de ideeën is ook een verhaal van een auteur die op zoek ik naar een verhaal om zijn laatste roman te kunnen schrijven.

Het boek heb ik niet achter elkaar uitgelezen. Daardoor en door de korte verhalen met andere hoofdpersonen in andere tijden waardoorheen dan weer de zoekende auteur, Eugene Pota, met zijn twijfels en ideeën aan het woord is, kwam het verwarrend over. Maar dat zal juist de bedoeling geweest zijn: de gedachten weergeven zoals die bij een schrijver opkomen wanneer hij aan een nieuw boek wil beginnen. De laatste zin luidt dan ook: … en hij begon er serieus over te denken het boek te schrijven dat u zojuist hebt gelezen.